Je oma was ontzettend trots op haar Joodse afkomst. Dat vertel je in een publieke speech in Groningen tijdens een solidariteitswandeling met het Joodse volk. Heb je dat geërfd van haar?
Elias/Ilyas: Ja, ik denk zeker dat ik die trots van haar heb geërfd. Op religieus vlak heb ik lange tijd weinig met mijn Joodse achtergrond gedaan, maar Joods zijn gaat ook over afkomst. Het is onderdeel van wie ik ben. En ik vind dat je trots mag zijn op wie je bent en waar je vandaan komt, ook als dat niet altijd makkelijk is.
Mijn oma was daar voor mij een voorbeeld in. Ondanks dat ze bijna iedereen had verloren in de Tweede Wereldoorlog, was ze ontzettend trots op haar Joodse afkomst. Dat ze na alles wat ze had meegemaakt zo’n liefdevol mens is gebleven, bewonder ik enorm. Voor mij voelde ze altijd als een tweede moeder. Naast mijn eigen Joodse moeder had ik eigenlijk nog een Joodse moeder: mijn oma.
Ze heeft me niet meer meegemaakt zoals ik nu ben: iemand die zich actief met het Jodendom bezighoudt en zich daar publiekelijk over uitspreekt. Na haar overlijden zocht ik naar manieren om me met haar verbonden te blijven voelen. Mijn Joodse identiteit kreeg daarin steeds meer betekenis. Na 7 oktober 2023 is die een nog grotere rol in mijn leven gaan spelen.
Ik denk nog steeds bijna dagelijks aan haar. De liefde en de band die ik met haar voel, zijn met haar overlijden niet verdwenen. Ik weet dat ze ongelooflijk trots zou zijn als ze me nu kon zien. Wat ik doe, doe ik ook voor haar. En voor alle andere Joodse mensen die toen onrecht hebben meegemaakt, en voor degenen die daar vandaag nog steeds mee te maken krijgen.
”Waarom is mijn familie zo klein?” Fragment uit diezelfde speech van je. Een pijnigende vraag voor je tot op vandaag? En wellicht des te pijnlijker omdat het zo’n onbegrepen vraag blijkt in een Nederland waar Jodenhaat zich momenteel zo publiekelijk onbeschaamd uitleeft en ook gedoogd wordt?
Elias/IIyas: Als kind hoorde ik anderen over hun grote families praten. Bij ons waren we met zo’n twaalf, dertien mensen. Pas later begreep ik dat achter die kleine familie een veel grotere familie zat, waarvan zoveel mensen waren vermoord. Daarom doet die vraag me nog steeds pijn.
Vanaf mijn vijfde ben ik zonder mijn vader opgegroeid en zijn kant van de familie heb ik niet gekend. Ik had alleen mijn moeders kant. Ik heb me altijd Nederlands gevoeld, maar wist eigenlijk weinig over mijn eigen familiegeschiedenis. Daar werd weinig over gesproken, omdat het verdriet zo groot was. Ik voelde het gemis al voordat ik de geschiedenis erachter begreep.
Dat heeft ook onzekerheid met zich meegebracht. Ik heb lang getwijfeld aan mezelf: wie ben ik eigenlijk, en ben ik wel goed genoeg? Toen ik zelf mijn familiegeschiedenis ging onderzoeken, leerde ik over de mensen die vóór mij leefden. Mijn afkomst kreeg namen en verhalen. Ik vond iets om trots op te zijn en kreeg meer houvast in wie ik ben.
Tegelijkertijd kwam de gedachte: als ik later zelf geen Joodse kinderen krijg, wat blijft er dan van die lijn over? Voor mij gaat dat over mijn familie, over wat zij hebben meegemaakt en wat ik van hen wil doorgeven. Hoe kwetsbaar die voortzetting voelt, doet me ongelooflijk veel.
Het huidige antisemitisme doet pijn. Tegelijkertijd zijn de waarschuwingen en het onbegrip voor mij niet nieuw. Van kleins af aan kreeg ik al mee dat je beter niet overal kunt vertellen dat je Joods bent, om negatieve reacties te voorkomen.
Ik herinner me dat het op de basisschool over Auschwitz ging en ik moest huilen. Mijn leerkracht zei dat ik me niet zo moest aanstellen. Dat is me altijd bijgebleven. Ik was een kind dat huilde om iets wat ook zijn eigen familie had getroffen. Op zo’n moment heb je begrip nodig. Ik kreeg het gevoel dat ik me maar moest vermannen.
Nu ik meer weet over mijn familiegeschiedenis, raakt het me des te meer dat Joodse mensen vandaag nog steeds met haat te maken krijgen. Ik begrijp de neiging om jezelf daartegen te beschermen. Maar ik wil me blijven uitspreken. Als niemand vertelt wie we zijn en wat we meemaken, blijven mensen ons zien als raar of mysterieus. Terwijl we gewoon mensen zijn. Je zou je afkomst moeten kunnen delen zonder bang te hoeven zijn voor wat er daarna gebeurt.
7 oktober 2023, de zwarte sabbat van de moorddadige aanval van Hamas op Israël. Een persoonlijk keerpunt, een waterscheiding evenzeer in jouw Joodse leven?
Elias/Ilyas: Ja, 7 oktober 2023 is voor mij een keerpunt geweest. Ik herinner me nog goed dat ik op het nieuws de beelden zag van de aanvallers die met paragliders Israël binnenkwamen. Daarna werd steeds duidelijker wat er allemaal was gebeurd en hoe verschrikkelijk het was. Sinds die dag ben ik het nieuws eigenlijk dagelijks blijven volgen.
Ook wat daarna gebeurde, heeft veel met me gedaan. Ik kan nauwelijks nog een sociale media-app openen zonder haat tegen Joden tegen te komen. Ik kon niet begrijpen hoe mensen zo over ons spraken. Over mensen zoals mijn moeder, mijn oma en ik.
Die onbegrijpelijke haat maakte dat ik zelf antwoorden wilde zoeken. Ik ben de geschiedenisboeken gaan openslaan en me gaan verdiepen in de geopolitieke situatie. Daarbij wilde ik mijn afkomst niet de uitkomst laten bepalen. Ik wilde ook mijn eigen overtuigingen kunnen bevragen. Als ik tot de conclusie was gekomen dat Israël werkelijk de kwaadaardige staat was die ik zo vaak beschreven zag, had ik daar niets mee te maken willen hebben. Mijn verbondenheid met een land of een religie kan voor mij nooit het bewust vermoorden van onschuldige mensen rechtvaardigen.
Maar door wat ik las en onderzocht, kwam ik tot een ander beeld. Ik ontdekte een Israël dat ik in veel berichten en discussies nauwelijks herkende. Ik ging beter begrijpen hoe het land is ontstaan, met welke dreigingen het leeft en waarom het bepaalde keuzes maakt. Daardoor ben ik ook de keuzes die Israël vandaag maakt beter gaan begrijpen.
Dat is mijn eigen overtuiging geworden, juist doordat ik bereid was vragen te stellen. Ik wilde weten waar ik achter stond en waarom. Daarom heeft 7 oktober mijn Joodse identiteit zo veranderd: wat eerst vooral mijn afkomst was, werd iets waarin ik me bewust ging verdiepen en waarvoor ik me ben gaan uitspreken.
Twee Duitse onderzoekers hebben twee jaar lang grondig onderzoek gedaan naar de medische (psychisch en fysiek) effecten van de vloed aan Jodenhaat op Joodse studenten in Duitsland sinds 7 oktober 2023. Hun studie toont glashelder aan dat antisemitisme een aanzienlijk gezondheidsrisico vormt voor Joodse studenten.
Twee vragen: vormt Jodenhaat ook voor jou persoonlijk een medische belasting of naar je weten voor medestudenten? Beide onderzoekers oordelen dat het primair de universiteiten zijn die hun op allerlei wijze in het nauw gedreven Joodse studenten dienen bij te staan, effectief te steunen en te beschermen. Deel je hun mening en hoe ziet de praktijk eruit naar jouw observatie? Werk aan de winkel?!
Elias/Ilyas: Ja, antisemitisme heeft mijn gezondheid belast. Ongeveer drie weken geleden ben ik naar de huisarts gegaan omdat ik er zo diep doorheen zat. Ik heb de moeilijke keuze moeten maken om mijn oude omgeving achter me te laten. Dat doet ontzettend veel pijn. Het raakt aan je gevoel ergens thuis te horen, aan de mensen om je heen en aan de vraag waar je nog jezelf kunt zijn.
Ik heb ook mijn studie enkele weken stilgelegd om alles te kunnen verwerken en mezelf de ruimte te geven om daarna verder te gaan. Dat laat wel zien hoe diep het ingrijpt in je leven. Ik wil leren en aan mijn toekomst bouwen, maar daar moet je ook de rust voor hebben.
Ik wil me niet laten breken door negativiteit, maar dat betekent niet dat die me niet raakt. Het is nog steeds moeilijk. Wat me kracht geeft, is dat ik ook heb ervaren hoe het anders kan: mensen die je steunen, bij wie je jezelf kunt zijn en die je laten voelen dat je erbij hoort. Die ervaringen hebben me laten zien hoeveel verschil steun kan maken.
Daarom vind ik zeker dat onderwijsinstellingen hun Joodse studenten moeten steunen en beschermen. Ik begrijp dat ze niet alles in de hand hebben, maar ze dragen wel verantwoordelijkheid voor wat er binnen hun eigen gebouwen gebeurt.
Ik studeer zelf niet aan de VU, maar ik heb daar met eigen ogen in de gang een tafel gezien met een Palestijnse vlag, een bord met “From the river to the sea, Palestine will be free” en een rode driehoek die ik met Hamas associeer. Dat raakte me. Ik dacht aan de Joodse studenten die daar dagelijks langs moeten lopen. Wat doet dat met je gevoel van veiligheid en met je vertrouwen dat je op je onderwijsinstelling terechtkunt?
Het gaat mij niet om een Palestijnse vlag op zichzelf. Het gaat om die combinatie van de leus en het symbool, midden in een onderwijsgebouw. Voor mij straalde dat geen neutraliteit uit. Ik vind dat een onderwijsinstelling moet ingrijpen wanneer studenten zich door zulke uitingen geïntimideerd voelen.
Meldingen moeten serieus en onafhankelijk worden onderzocht. Ook moeten onderwijsinstellingen duidelijke grenzen stellen aan intimidatie en helder zijn over de neutraliteit van hun gebouwen en voorzieningen. Vervolgens moeten ze die grenzen ook handhaven. Regels opstellen is de eerste stap, maar ze betekenen weinig als er bij overtredingen niets gebeurt. Joodse studenten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun instelling hen daadwerkelijk beschermt, zodat ook zij met een gerust hart naar school kunnen.
Voor zover ik weet, is er aan de VU ook iemand die Joodse studenten met psychische klachten bijstaat. Dat vind ik waardevol. Tegelijkertijd moeten instellingen ook kijken naar de omgeving waarin die studenten dagelijks moeten leren. Je moet erop kunnen vertrouwen dat je zorgen serieus worden genomen en dat je als Joodse student veilig en welkom bent.
Voor mij is dit ook het moment om mijn stem te laten horen. Ik heb tijd nodig om dingen te verwerken, maar ik wil verder met mijn leven en me blijven uitspreken. Hoe moeilijk het ook is, ik zal doorgaan.
Je reisde naar de Joodse staat. Wat vond je in Israël, wat brengt het land je vandaag? Terug naar Israël, voorgoed…?
Elias/Ilyas: Ik had me in mijn eentje aangemeld voor een groepsreis naar Israël, met allemaal mensen die ik nog niet kende. Al bij aankomst maakte het indruk op me dat je daar mensen gewoon met een keppeltje op over straat ziet lopen. Dat klinkt misschien als iets kleins, maar voor mij voelde het bijna onwerkelijk. Alsof ik even in een droom zat. Het was ontzettend mooi om te zien hoe vanzelfsprekend Joods zijn daar kan zijn.
Wat me misschien nog wel het meest verraste, was de diversiteit. Ik heb er gezellig wat gedronken met Arabische Israëliërs. Ik zag mensen met allerlei achtergronden samen plezier maken: Joods, islamitisch, Arabisch, Ethiopisch, met een donkere of een lichte huidskleur. Ik had het in mijn eigen leven nog niet eerder zo gemengd meegemaakt. Op die momenten leek het helemaal niet uit te maken waar je vandaan kwam of hoe je eruitzag. Je zat samen, praatte en had het leuk. Dat vond ik ontzettend bijzonder.
In de gesprekken die ik daar voerde, voelde ik ook dat ik me niet steeds hoefde uit te leggen. Mensen begrepen mijn pijn en wisten wat er was gebeurd. Ik hoefde me niet te verantwoorden voor wie ik ben. Dat gaf me rust en een gevoel van verbondenheid. Ik was er maar negen dagen, maar het voelde als thuiskomen. Ik denk dat veel Joodse mensen dat gevoel zullen herkennen.
De kracht die ik daar heb gevonden, heb ik mee teruggenomen naar Nederland. Die verbondenheid betekent vandaag nog steeds veel voor me. Daarom begrijp ik ook heel goed waarom Joodse mensen ervoor kiezen om naar Israël te verhuizen.
Of ik er zelf ooit zou willen wonen, vind ik een moeilijke vraag. Ik hou van Nederland en ben een trotse Nederlander. Tegelijkertijd sluit ik een toekomst in Israël zeker niet uit.
Maar ik voel ook dat ik hier nog lang niet klaar ben. Ik blijf mezelf de vraag stellen: als we allemaal vertrekken, wie vertelt hier dan nog ons verhaal? De kracht die ik in Israël heb gevonden, helpt me om juist hier mijn stem te blijven laten horen.
In je publieke speech zeg je voor Joodse zichtbaarheid te staan, maar plaats je tegelijkertijd (en geheel terecht!) een vraagteken achter die “Joodse dapperheid”. Tekenend voor de maatschappelijke malaise in hedendaags Nederland?! Een aanklacht soms?
Elias/Ilyas: Dat we openlijk Joods zijn als dapper beschouwen, zegt voor mij dat we het al veel te ver hebben laten komen. Wat bedoelen we eigenlijk met die dapperheid? Dat je zichtbaar durft te zijn, terwijl je weet dat je daardoor uitgescholden, buitengesloten of mishandeld kunt worden. En in het uiterste geval zelfs vermoord, omdat je Joods bent. Dat is de angst die daarachter zit. Maar waarom moet je zulke risico’s überhaupt afwegen als je wilt laten zien wie je bent?
Ik krijg het gevoel dat je voor gek wordt verklaard als je met een keppeltje over straat loopt. Waarom zou je dat doen? Wat haal je je op de hals? Ik begrijp de bezorgdheid achter die vragen. Niemand wil dat je iets overkomt. Maar besef wat we daarmee zeggen: dat het verstandiger is om je Joodse identiteit te verbergen. Dat vind ik ontzettend verdrietig.
Daarom voelt het dubbel als iemand mij dapper noemt. Ik begrijp dat het liefdevol en als steun bedoeld is. Die steun waardeer ik. Tegelijkertijd voelt het voor mij heel normaal om te laten zien dat ik Joods ben. Zo vanzelfsprekend zou het ook moeten zijn.
Als je het een aanklacht wilt noemen, dan zit die daarin: we zijn op een punt gekomen waarop jezelf zijn als moedig wordt gezien, en jezelf verbergen als verstandig. We herkennen het gevaar, maar dreigen eraan gewend te raken dat Joodse mensen daarmee moeten leven. Dat mogen we niet normaal vinden.
Ik wil dat mensen zich bij het woord ‘dapper’ ook afvragen waarom die moed nodig is. Want ik wil gewoon als Jood over straat kunnen gaan. Zonder dat het een moedige daad is.
”Om Joods te zijn, zou je geen moed nodig moeten hebben.” Jouw woorden. Een aansprekende slogan voor een publieke campagne tegen Jodenhaat. Wat vind je?
Elias/Ilyas: Ja, ik zou het heel mooi vinden als die woorden voor een publieke campagne worden gebruikt. Ze vatten samen wat ik mensen wil laten beseffen: dat we het al veel te ver hebben laten komen als je moed nodig hebt om openlijk Joods te zijn. Het lijkt inmiddels vanzelfsprekend om iemand daarom dapper te noemen. Maar dat zou het helemaal niet moeten zijn.
Ik hoop dat die boodschap mensen ook aanzet om solidariteit te tonen. Een mooi voorbeeld zijn de solidariteitswandelingen die iedere maand op 25 plekken in Nederland worden gehouden. Mensen komen daar samen om hun verbondenheid met het Joodse volk te laten zien. Voor mij betekent het veel dat mensen daar tijd voor vrijmaken en zichtbaar naast ons gaan staan.
Die steun is ook in het dagelijks leven nodig. Luister naar de ervaringen van Joodse mensen in je omgeving, denk zelf na en laat je niet zomaar meeslepen door de mening van anderen. Spreek je uit wanneer iemand een antisemitische opmerking maakt of wordt buitengesloten, ook als dat betekent dat je tegen de groep in moet gaan.
Juist op zulke momenten krijgt solidariteit betekenis. Dan merken we dat we er niet alleen voor staan en dat we op de mensen om ons heen kunnen vertrouwen. Dat vertrouwen hebben we nodig, ook wanneer er geen campagne is.
Welke boodschap heb je ten slotte voor de Nederlandse politiek, het Groningse stadsbestuur en de Groningse academische wereld?
Elias/Ilyas: Mijn boodschap is vooral: laten we vooruitkijken en denken in oplossingen. Ik kan vertellen wat er volgens mij verkeerd is gegaan, maar uiteindelijk wil ik dat er iets verandert. Dat Joodse inwoners en studenten zich veilig voelen, gehoord worden en erop kunnen vertrouwen dat hun bestuurders ook voor hen opkomen.
Op de avond dat ik bij de A-kerk in Groningen mijn toespraak hield, kleurde het bordes van het stadhuis rood als steun aan de Rode Lijn-demonstratie. Dat wist ik op dat moment nog niet. Voor mij moet er solidariteit zijn met ieder onschuldig mens. Palestijnse burgers verdienen die net zo goed als Israëlische burgers. Achter ieder slachtoffer zitten een leven, een familie en mensen die achterblijven.
Tegelijkertijd vraag ik bestuurders zorgvuldig te kijken naar de boodschap die zij ondersteunen en naar wat hun publieke gebaren betekenen voor de inwoners van hun stad. Ik zou het bijvoorbeeld mooi vinden als het stadhuis ook eens blauw zou kleuren, ter herdenking van de slachtoffers van een aanslag in Israël of als teken van solidariteit met de Joodse gemeenschap. Ook hun verdriet verdient zichtbaarheid. Zo’n gebaar zou mij het gevoel geven: ook ons verdriet wordt gezien, ook wij horen bij deze stad. Verdriet hoeft niet met ander verdriet te concurreren.
Aan de Nederlandse politiek, het Groningse stadsbestuur en de academische wereld wil ik vragen: verdiep je in de geschiedenis en de ingewikkeldheid van dit conflict. Luister daarbij ook naar Joodse mensen zelf. Vraag wat er speelt, wat zij meemaken en wat zij nodig hebben om zich veilig en gesteund te voelen. En verbind daar concrete maatregelen aan.
Ik wil graag bijdragen aan dat gesprek. Ik hou van Nederland en wil hier aan mijn toekomst bouwen. Mijn hoop is dat we samen zorgen voor een samenleving waarin ook Joodse jongeren dat met vertrouwen kunnen doen.
Reactie plaatsen
Reacties