Hij zet zich met hart en ziel in kerk en samenleving in voor het Joodse volk, binnen en buiten de Joodse staat Israël. Met solide onderbouwde standpunten. Een stem die de redactie van antisemitismenieuws.nl heel graag laat klinken in een Nederlandse samenleving, waarbij binnen en buiten de kerkmuren te velen de voortwoekerende Jodenhaat over zich heen laten gaan. Vandaar dit vraaggesprek met Dirk Verschoor.
Zou u zich willen voorstellen aan onze lezers?
Na mijn MBO-opleiding (electronicus) heb ik als technical engineer een groot deel van mijn werkzame leven als technisch tekenaar doorgebracht achter de tekentafel. Eerst nog met tekenpen en kalkpapier, later achter een scherm met 3D-muis en geavanceerde 3D-software.
De liefde die mijn vader vanuit zijn geloof had voor het Joodse volk heeft hij al heel vroeg op mij over kunnen brengen. Iets waar ik hem, naast God, tot op de dag van vandaag heel dankbaar voor ben. Ik vrees overigens dat hij vanwege zijn visie op Israël een eenzame positie heeft ingenomen binnen zowel kerk als maatschappij. Ik zou daar nog wel eens met hem over in gesprek willen gaan, maar helaas gaat dat niet meer. Wat ik wel kan doen is, dankzij dat wat hij mij meegegeven heeft, opkomen voor Israël en het Joodse volk. Hoe kleinschalig dan ook maar. Juist vandaag!
Dat wat mijn vader aan mij heeft doorgegeven, heeft ertoe geleid dat ik al vele jaren secretaris mag zijn van de Israëlwerkgroep binnen de Hervormde Gemeente van Barneveld. Daarnaast mag ik lid zijn van de Classicale Commissie Kerk & Israël Veluwe.
Sinds vorig jaar ben ik als vrijwilliger gids bij Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Een kamp dat onderdeel uitmaakte van het netwerk van Holocaustkampen en waar zo’n 3000 Joden kortere of langere tijd gevangen hebben gezeten. De meesten daarvan zijn uiteindelijk omgekomen in de vernietigingskampen. Wat in dit verband ook genoemd moet worden is dat er ook Joden in Kamp Amersfoort zelf vermoord zijn (zie het goed gedocumenteerde boek ‘Het vergeten verhaal van de Joodse gevangenen van Kamp Amersfoort’ van historica en Holocaustonderzoekster dr. Amanda Kluveld).
De politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in Nederland baren veel mensen grote zorgen. Deelt u die ook?
Die zorgen deel ik absoluut. Al vóór 7 oktober zagen we als werkgroep dat het antisemitisme toenam. Dat resulteerde in de herfst van 2020 in een gemeenteavond over antisemitisme. Sindsdien is het alleen maar erger geworden. De grootste toename van antisemitisme ontstond echter na 7 oktober 2023. Een proces dat tot op de dag van vandaag doorgaat. Al heel snel, en dat begon eigenlijk diezelfde dag al, keerde nagenoeg de gehele wereld zich tegen het slachtoffer Israël. Ik vond het werkelijk verbijsterend hoe snel het slachtoffer door de media en door pro-Palestijnse organisaties werd omgekat tot dader. Iets dat ik tot op de dag van vandaag niet begrijp.
Wat mij bijvoorbeeld zorgen baart is dat ook in de redelijk behoudende kerkelijke gemeente waartoe ik behoor zaken ook beginnen te verschuiven. Hoewel er gelukkig nog velen achter Israël staan sijpelt toch ook hier langzamerhand de vraag binnen over de legitimiteit van het handelen van Israël richting Hamas en Hezbollah, beiden proxy’s van Iran, en richting het wrede regime van Iran. Zo probeerde ik nog niet zo heel lang geleden binnen een gespreksgroepje het item antisemitisme aan de orde te stellen. In no time was het “ja maar Israël dan…” en kantelde het gesprek van de zorg over toenemend antisemitisme naar het veroordelen van Israëls handelen.
Het wordt dan wel niet altijd met zoveel woorden gezegd, maar wie een beetje tussen de regels door luistert hoort er toch wel de gedachte in terugkomen van “ze hebben het ook wel een beetje aan zichzelf te danken dat het antisemitisme toeneemt”. Onversneden victim blaming en ‘strategie van de verguizing’ zoals de titel luidt van een artikel van Piet Jonkers, waarin hij precies uitlegt hoe dit in zijn werk gaat. Ik maak mij daar ernstig zorgen over.
Een ander punt van grote zorg is dat wat zich afspeelt op onze universiteiten. Door het volgen van het nieuws meende ik redelijk op de hoogte te zijn van wat er zich op en rond de campussen afspeelde. Niets bleek minder waar. Het was (en is) veel erger zo onthult het boek ‘Het 7 oktober-effect’ van Kluveld en Sapir. Een boek dat, althans voor mij, een eye-opener was.
De anti-Israëlwalm en de verstikkende geur van pro-palestinisme is op de campussen werkelijk onverdragelijk. En dit is beslist niet iets dat alleen bij de studenten vandaan komt. Ook docenten en besturen doen daaraan dapper mee. Een docent als Harry Pettit kon onder het toeziend oog van D66-er Alexandra van Huffelen, voorzitter van het CvB van de Radboud Universiteit van Nijmegen, lange tijd zijn antisemitisch gif spuien via de social media.
Ook de huidige minister van OCW, D66-er Rianne Letschert, heeft wat dat betreft kilo’s, zo geen tonnen boter op haar hoofd. Als voorzitter van het CvB van de universiteit van Maastricht was zij medeverantwoordelijk voor het feit dat Free Palestine Maastricht kantoor kon houden op de campus van de universiteit. Toen de Syrisch-Libanese Rawan Osman, op uitnodiging van StandWithUS, een lezing zou houden op de universiteit werd haar het spreken onmogelijk gemaakt. Er is toen niet of tenminste onvoldoende ingegrepen door Letschert. Niet veel later werd een lezing van de Joodse Sjabbos Kestenbaum over de aanpak van antisemitisme op de universiteiten in de VS door het CvB onder leiding van Letschert zelfs geannuleerd met als reden “te politiek geladen”.
Dit zijn zomaar enkele voorbeelden van het meten met twee maten waar heel veel bestuurders en beleidsbepalers zich schuldig aan maken waar het Israël betreft.
En als je dan vervolgens bedenkt dat deze ‘from the river to the sea’ en ‘globalize the intifada’ schreeuwende studenten onze toekomstige bestuurders zullen worden dan benauwt mij dat. Zeker als ik eraan denk wat dit zal gaan betekenen voor de Joodse gemeenschap. En dan niet alleen voor die in Nederland maar voor die in de gehele westerse wereld, want dit probleem speelt werkelijk overal.
En feitelijk zijn deze bestuurders al aan de macht. Al langere tijd zie je dat antisemitisme gewoon salonfähig is. Partijen als DENK, PvdD, FVD, Volt en GL/PvdA verkondigen openlijk antisemitisch gedachtegoed. Het zwaaien met vlaggen van terroristische organisaties wordt door bestuurders zonder problemen toegestaan, terwijl bij pro-Israël manifestaties de deelnemers vriendelijk, maar dringend gevraagd wordt om voor hun eigen veiligheid hun Israëlvlag op te bergen.
Zonder enige vorm van schaamte, erger nog, lachend liepen Jesse Klaver, Rob Jetten, Kati Piri, Frans Timmermans en Esther Ouwehand mee in de Rode Lijn-demonstraties waar men “Free Palestine” en “vijf-zes-zeven-acht, gooi de zio’s in de gracht” liep te krijsen.
Zonder er een Godwinnetje van te maken, vliegt mij dit naar de keel als je dit vergelijkt met ontwikkelingen die zich voordeden in de jaren dertig van de vorige eeuw.
Ook wanneer je bedenkt dat ambtenaren (in functie) anti-Israëldemonstraties organiseerden en er van hogerhand niet ingrepen werd.
En dan hebben we het nog niet eens gehad over de talloze sit-ins op onze stations. Hoe onveilig moet dit zijn geweest voor Joden die tussen die hordes door moesten om hun trein te halen. Maar, het wordt eentonig, ook daar werd niet ingegrepen (denk hierbij aan president-directeur van de NS, D66-er Wouter Koolmees).
Als dan in het recent verschenen AIVD jaarverslag 2025 expliciet wordt vermeld dat aan Hamas gelieerde organisaties (met name PGNL zoals onderzoeker Carel Brendel en publicist Kees Broer aantonen) betrokken zijn bij het organiseren en ondersteunen van veel pro-Palestina (lees: anti-Israël) demonstraties dan nemen mijn zorgen alleen maar toe. Het zijn die demonstraties waar onze bestuurders in meelopen en zonder problemen toestaan.
Veel kritiek heerst er ook over de media in ons land. Hoe kijkt u tegen de pers aan?
Die kritiek deel ik met veel anderen. Mijn beeld over de media en de schrijvende pers is er sinds 7 oktober niet rooskleuriger op geworden. De NOS bijvoorbeeld maakt zich regelmatig schuldig aan zeer eenzijdige berichtgeving over Israël. Vaak heel subtiel door bepaalde woordkeuzes (“uit cijfers van Hamas blijkt dat”; “volgens Israël, dat beweert dat”) of door het toevoegen van suggestieve foto’s bij artikelen. Soms zelfs foto’s van verwoestingen in Syrië in plaats van Gaza.
Een beproefde methode bij de NOS is het zogenaamde ‘lying by omission’, het liegen door essentiële zaken niet te benoemen. Een recent voorbeeld daarvan is de bewering dat Israël Libanon bombardeert. Ten eerste is dit onjuist (Israël vernietigt de infrastructuur van Hezbollah) en ten tweede wordt ‘vergeten’ te vermelden dat Israël dit doet om zich te verdedigen tegen de vanuit Zuid-Libanon door Hezbollah afgevuurde raketten op burgerdoelen in het noorden van Israël. Daar kan ik mij behoorlijk over opwinden.
De NOS wordt door velen toch nog steeds gezien als een medium dat betrouwbaar en objectief nieuws brengt. En juist dat gegeven zorgt ervoor dat haar invloed op de maatschappij nog steeds heel groot is en daardoor bepalend is voor het anti-Israël sentiment dat daardoor post kan vatten. En als ze er al eens een keer echt niet meer onderuit kunnen wordt dit ‘recht gezet’ in een herstelrubriek, ergens in de krochten van het internet, waarvan de gemiddelde journaal-consument niet weet dat die überhaupt bestaat. Probeer dan als NOS in ieder geval het lef op te brengen om dáár waar de ‘fout’ gemaakt wordt, die ook dáár recht te zetten.
Wat dat betreft is de NOS een van de organisaties die regelmatig een anti-Israël geest uit de fles laat komen, die er vervolgens niet meer in terug te krijgen is. De NOS is daarmee medeverantwoordelijk voor het giftige antisemitische klimaat waar wij nu mee te maken hebben.
Gelukkig zijn er ook mensen die dit aan de kaak durven te stellen. Mensen zoals Maaike van Charante (https://watlerenweonzekinderen.nl/) doen hierin zoveel ongelofelijk goed werk. Probleem is echter dat zij amper gehoord worden.
Ook de zogenaamde praattafelprogramma’s die op de Nederlandse buis verschijnen dragen bij aan het voeden en in stand houden van het anti-Israëlklimaat. Wie herinnert zich niet de uitzending van de EO waarin Israëlverdediger ds. Oscar Lohuis, een door en door integer iemand, op een zeer respectabele manier en onderbouwd zijn verhaal deed en op een bijzonder schandalige manier door Frans Timmermans in de rede gevallen werd, waarbij Timmermans ook nog eens loog.
Met de schrijvende pers blijkt het helaas al niet veel beter gesteld te zijn. Met name bij NRC, Volkskrant en Trouw lijkt het Israël-bashen in toenemende mate corebusiness te zijn. Zo wordt Israël regelmatig beschuldigd van genocide. En, zo werkt dit nu eenmaal, als de term genocide maar vaak genoeg in verband wordt gebracht met Israël, dan wordt die leugen vanzelf een waarheid die niet verder meer onderbouwd hoeft te worden. Dan is dit gewoon zo. Media spelen daar vaak handig en listig op in.
Helaas maakt ook een deel van de christelijke pers zich hieraan schuldig. Wie kent niet het onderzoekstrio Investico,BOOS-BNNVARA en het Nederlands Dagblad dat met medewerking van Al Jazeera een onderzoek over pro-Israël organisaties publiceerde dat bol stond van de leugens, met alle gevolgen van dien. Leugens die inmiddels allemaal weerlegd zijn. Is het niet tekenend dat juist dit illustere trio naar aanleiding van dit onderzoek genomineerd is voor de prestigieuze journalistieke prijs ‘De Tegel’? Je zult als christelijke krant maar in dit rijtje staan!
Intussen woedt de Jodenhaat voort in Nederland bij een volstrekte demonisering van de Joodse staat Israël. Wat merkt u daarvan in uw leefomgeving?
Dat ervaar ik verschillend. In mijn directe omgeving merk ik daar gelukkig niet zo veel van, maar dat heeft wellicht te maken met de mensen die ik dicht om mij heen heb staan. Maak ik de kring iets groter, dan voel je wel dat een fatsoenlijk gesprek over Israël bijna niet meer mogelijk is. Ik zeg wel eens: ‘Als je een verjaardag wilt verknallen moet je over Israël beginnen’.
Wanneer iemand uit die wat grotere kring mij vraagt waar ik mij zoal mee bezighoud, en ik vervolgens antwoord dat ik secretaris ben van de Israëlwerkgroep in mijn kerkelijke gemeente, dan worden direct vragen op je afgevuurd als “en wat vind je van wat Israël nu doet dan? Dat klopt toch ook niet?” Eigenlijk moet je dan direct al in de verdediging.
Dergelijke vragen beantwoorden binnen een groep is eigenlijk onmogelijk. Als je in een groep zo’n vraag nog maar half beantwoord hebt, zijn er alweer drie nieuwe vragen op je afgevuurd. Ik probeer dan te komen tot een een-op-een-gesprek. Dat werkt dan vaak wel wat beter.
Om een beetje beslagen ten ijs te komen voel ik me daarom wel verplicht veel over het Midden-Oostenconflict te weten te komen. Dat kost veel energie. Het is een vermoeiende maar noodzakelijke bezigheid. Immers, als je op de eerste gestelde vraag al geen fatsoenlijk antwoord weet, sta je eigenlijk al direct met 3-0 achter.
Wel is mijn ervaring dat je bij een beetje doorvragen merkt dat de vragen gesteld worden vanuit het weinig of niet bekend zijn met het Midden-Oostenconflict. Of dat die kennis gehaald wordt uit bijvoorbeeld het 8 uurjournaal van de NOS of de van de ‘praattafelprogramma's’. Wanneer ze je bijvoorbeeld bevragen over de zogenaamde ‘illegale’ nederzettingen in de zogenaamde ‘bezette (beter is betwiste) gebieden’, en je stelt dan de vraag “welke gebieden bedoel je, de A-; B- of C-gebieden?”, dan komt er geen antwoord. Of de vraag “A-; B- of C-gebieden, wat zijn dat dan weer?”
Wanneer je beweert dat antisemitisme salonfähig is word je wat glazig aangekeken met een blik van ‘hoe kom je daar nu toch weer bij’. De veroordeling ligt daarbij vaak al in de vraag zonder dat men enige kennis lijkt te hebben van dit overigens complexe conflict. Dat is iets waar ik (helaas) regelmatig mee word geconfronteerd. Wie van de veroordelende vragenstellers hebben ooit gehoord van Rawan Osman, Einat Wilf, John Spencer of Douglas Murray om maar eens een paar namen te noemen. Publicisten waar je heel veel van kunt leren.
Wie weet (nog) dat Hamas is voortgekomen uit de extremistische Moslimbroederschap? Wie van die vragenstellers heeft zich ooit verdiept in de ultieme doelstellingen van Hamas door haar handvest te lezen (als ze al van het bestaan van dat handvest op de hoogte zijn)? Regelmatig stuur ik via WhatsApp artikelen rond die een ander licht op Israël werpen dan de doorsnee NOS- of krantenberichten dat doen. Er zijn er die dit kunnen waarderen, maar er zijn er ook die liever hebben dat je zulke berichten maar niet meer stuurt.
En kerkelijk?
Dat wisselt nogal. Bij een kleine groep merk je gelukkig nog steeds de onvoorwaardelijke liefde voor Israël, een kleine groep is ook wel anti doordat ze alleen afgaan op wat Israël nu doet volgens de eerdergenoemde media (7 oktober is door de meesten allang weer vergeten). De meerderheid echter, lijkt er neutraal tot onverschillig in te staan. Wat dat betreft is de uitspraak van Elie Wiesel - “Het tegenovergestelde van liefde is niet haat, het is onverschilligheid” - wel toepasbaar op de kerkelijke kring waarin ik mij begeef.
En dat betreur ik. Dat zou toch echt anders moeten zijn. Dat dit zo is, heeft mijns inziens ook te maken met het ontbreken van een op de Bijbel gebaseerde Israëltheologie om het zo maar eens te noemen. Waar is het spreken vanuit het “profetisch woord dat zeer vast is” (2 Pet. 1:19)? Wie ziet nog het verband tussen de nog uitstaande beloften voor Israël en de huidige ontwikkelingen in het Midden-Oosten?
Een uitdrukking als ‘landbelofte’ wordt steeds meer als ongemakkelijk ervaren. Het is inmiddels een vies woord geworden. De drieslag volk-land-staat wordt langzamerhand steeds verder uit elkaar getrokken. Realiseert men zich wel dat het Oude Testament zowel een religieus als een geschiedenisboek is? Een unicum: de God van Israël openbaart zich ín de geschiedenis met Zijn volk Israël. En dat is dan ook de reden dat volk-land-staat nooit uit elkaar te halen zijn. Dat is hetzelfde als het Oude Testament, de Tenach, in drie stukken scheuren. En daarop voortbordurend, een komend Vrederijk waarin Israël in de tijd een rol speelt valt al helemaal buiten het blikveld. Een zeg maar tweede bekering zou wat dat betreft niet onwenselijk zijn wat mij betreft.
Ik weet het, het ligt supergevoelig: geen enkele predikant/voorganger/theoloog wil geassocieerd worden met het vervangingsdenken en toch is het nog steeds springlevend binnen de kerk. En waar dat zo is, wordt ook niet gezien dat het hele gebeuren in het Midden-Oosten in feite een geestelijke strijd is, waarbij het uiteindelijk gaat om Jeruzalem, of nog specifieker, de Tempelberg. Wie bijvoorbeeld Zacharia 14 slechts geestelijk uitlegt en een letterlijke vervulling niet meer relevant vindt, mist de kern van zaak. Dan wordt alleen maar de horizontale dimensie van het Midden-Oostenconflict gezien en niet de verticale dimensie.
En wie alleen die horizontale dimensie waarneemt, wordt al snel meegenomen in het denken van diegenen voor wie de Bijbel geen relevant boek (meer) is. Dat is een groot gevaar dat de kerk plaatselijk, maar zeker landelijk (ik heb het dan over de PKN) bedreigt. Een goed voorbeeld daarvan is de nota ‘Uw Koninkrijk Kome’, de opvolger van de IP-nota. Daarin wordt meerdere malen gerefereerd aan het internationale recht in plaats van aan het profetisch woord. Hier wordt alleen maar horizontaal gedacht, terwijl het internationaal recht in feite verworden is tot een instrument waarmee Israël om de oren geslagen wordt.
Ik haast mij overigens om daaraan toe te voegen dat er binnen de PKN gelukkig ook predikanten/theologen zijn die als roependen in de woestijn een ander geluid laten horen. Ik denk dan bijvoorbeeld aan ds. Arenda Haasnoot en ds. Alfons van Vliet die ondanks alle kerkelijke tegenstand op de bres blijven staan voor Israël.
Valt het politiek en maatschappelijk tij in Nederland, de regelrechte uitholling van de democratische rechtsstaat, naar uw mening nog te keren?
Het is geen leuke boodschap om mee te komen, maar als God het niet verhoedt vrees ik dat het tij niet gekeerd gaat worden. De verstrengeling van links (woke) Nederland met de radicale islam bevindt zich inmiddels in een dusdanig vergevorderd stadium dat beide groepen niet meer uit elkaar gehaald kunnen worden. Ik vraag me in alle oprechtheid wel eens af of dit niet het ijzer vermengd met leem is van het beeld uit Daniël 2. Aan de ene kant zijn die twee onvermengbaar, aan de andere kant vormen ze samen één front, daar waar het de haat tegen Israël betreft. Het bekende hoefijzereffect dat je vaker ziet bij antisemitisme: twee uitersten die elkaar in normale omstandigheden niet kunnen luchten of zien, maar daar waar het anti-Israël handelen betreft gezamenlijk optrekken tegen de gemeenschappelijke vijand, de Jood of de Joodse staat.
De maatschappelijke en kerkelijke blindheid voor de gevaren van de islam verbaast mij elke keer weer. En steeds wanneer je denkt dat het niet erger kan blijkt het toch nog weer erger te kunnen worden. Wanneer je ziet dat, zoals onlangs op de A12 bij Utrecht, bij een XR-wegblokkade, er ook met een vlag van de terroristische PLFP (de club van terrorist Amin Abou Rashed alias Abou Eenarm) gezwaaid wordt kun je niet anders dan concluderen dat er sprake is van óf totale blindheid óf totale onwetendheid.
Ik vermoed overigens het eerste. Waarom blijft de kerk daarover alsmaar zwijgen? Waar wordt het appèl gehoord? Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld een groep als ‘Queers for Palestine’. Een groep die meent het op te moeten nemen voor Gaza, terwijl diezelfde Queers als eersten achter een scooter gebonden door de straten van Gaza gesleurd zullen worden. De diepste reden is mijns inziens de niet te beredeneren en met geen enkele logica te verklaren blinde haat tegen Israël.
Welke boodschap hebt richting Den Haag (minderheidskabinet en Kamer)?
Stop alsjeblieft met het spreken met meel in de mond. Het riedeltje van het antisemitisme onacceptabel vinden kennen we zo langzamerhand wel. Ga eens een keer wat dóen. Begin eindelijk eens met het uitvoeren van meerdere door de Tweede Kamer aangenomen moties tegen antisemitisme. Ga eens bij onze oosterburen in de leer over hoe antisemitisme aangepakt moet worden.
Aan de ene kant ach en wee roepen en het onacceptabel vinden wanneer er weer een antisemitisch ‘incident’ plaatsvindt en aan de andere kant de onwil om een ‘artiest’ (een kwalificatie die hij niet waard is) als Kanye West met zijn ‘Heil Hilter’ liedje en andere antisemitische drek de toegang tot Nederland te ontzeggen is een contradictio in terminis van de eerste orde. Of, korter gezegd, is hypocrisie vermengd met krokodillentranen ten top. Alleen al het feit dát hierover gediscussieerd moet worden is een aanfluiting.
Welke boodschap wilt u richten tot Nederlandse christenen en kerken?
Blijf niet langer zwijgen. Het is al veel te lang stil gebleven onder christenen en in de kerken. Zowel landelijk als plaatselijk. Helaas (op een enkele keer na) ook in de gemeente waartoe ik behoor. Het lijkt vaak niet meer politiek correct om intens te bidden voor Gods uitverkorene. Er zou wekelijks gebeden moeten worden of God het satanische monster dat antisemitisme heet, uit wil roeien.
In het recente lentenummer van ‘Profetisch Perspectief’ schreef ds. Alfons van Vliet: “Waar de kerk zwijgt raakt zij haar profetische roeping kwijt.” Ik zou willen dat de kerken deze appellerende woorden eens goed tot zich door lieten dringen. De daverende stilte in de kerken benauwt mij. Ik ervaar elke dienst weer als pijnlijk wanneer het gebed vóór Israël, Gods uitverkorene, en tégen antisemitisme ontbreekt.
Daarnaast kun je je in alle oprechtheid afvragen of ‘men’ wel werkelijk beseft hoeveel antisemitisme en Israëlhaat dagelijks de wereld ingeslingerd wordt. Als ik ervaar hoe weinig dit ter sprake komt in de kerk, vrees ik dat het antwoord nee moet zijn.
Ten slotte zou ik voorgangers én gemeenteleden het volgende mee willen geven. Ooit sprak Jip van Wijngaarden op een Holocaustherdenking in Nijkerk. Daar citeerde zij uit de Slachter-Bibel op zeer indringende wijze Spreuken 24:11-12. Die profetische woorden sloegen bij mij, juist ook omdat zij in het Duits klonken, in als een bom en ik ben ze sindsdien ook nooit meer kwijtgeraakt:
“Errette, die zum Tode geschleppt werden, und die zur Schlachtbank wanken, halte zurück! Wenn du sagen wolltest: „Siehe, wir haben das nicht gewußt!“ - wird nicht der, welcher die Herzen prüft, es merken, und der deine Seele beobachtet, es wahrnehmen und dem Menschen vergelten nach seinem Tun?”