Stel je voor: de slager die zijn eigen worst keurt. De brandweercommandant die zelf brand sticht en het onderzoek leidt. De vos die zichzelf tot bewaker van het kippenhok benoemt. In de Nederlandse academie heet dit “bestuurlijke onafhankelijkheid”. De hoofdrolspelers: minister van Onderwijs Rianne Letschert en de aankomende president van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) Peter-Paul Verbeek.
Op 6 maart 2026 stuurde minister Letschert haar antwoorden op Kamervragen van SGP-Kamerlid Stoffer over de veiligheid van Joodse studenten en de isolatie van dissidente academici. De brief staat vol voorzichtige frasen: “vertrouwen” in de instellingen, “verantwoordelijkheid bij de universiteiten zelf”.
Vraag: mag actiegroep Free Palestine Maastricht een eigen kantoortje op de Universiteit Maastricht (UM)?Antwoord: ja. “Het is aan de instelling om deze afweging te maken. Ik vertrouw op de Universiteit Maastricht.” Dat vertrouwen is geen verrassing. Letschert was van 2016 tot februari 2026 zelf de hoogste baas van de UM: eerst rector magnificus, later voorzitter van het College van Bestuur. Nu pleit ze als minister haar oude werkgever vrij.
Normaal gesproken zou hier de gedragscode integriteit bewindspersonen moeten ingrijpen. Die schrijft voor dat een kandidaat-minister vooraf een risicoanalyse doet op mogelijke belangenverstrengeling en alle nevenfuncties en banden beëindigt om zelfs de schijn van partijdigheid te vermijden. Besluitvorming moet open, eerlijk en transparant zijn. Bij twijfel hoort de minister zich te onthouden of de Kamer expliciet te informeren hoe zij onpartijdigheid waarborgt. In plaats daarvan kiest Letschert voor blind vertrouwen in haar oude werkgever, zonder enige zichtbare afstand of extra toetsing. Ex-bestuurders mogen minister worden, maar dit roept de vraag op: blijft objectiviteit overeind als de minister haar eigen oude netwerk beoordeelt?
In de steek gelaten
In dezelfde brief kondigt Letschert aan dat de KNAW deze zomer twee adviezen uitbrengt: één over vrijheid van meningsuiting in de wetenschap, en één over de juridische borging van academische vrijheid. Het ministerie zal op basis daarvan bekijken of maatregelen nodig zijn. En wie wordt per 1 september, kort na publicatie van die adviezen, de nieuwe president van de KNAW? Peter-Paul Verbeek, nu nog rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam (UvA).
Dezelfde Verbeek die in mei 2024 met gemaskerde bezetters onderhandelde, terwijl op zijn campus voor miljoenen werd vernield. De totale schade bedroeg €4,1 miljoen. Joodse studenten voelden zich volgens critici in de steek gelaten. Hij sneed later banden met Israëlische universiteiten door – precies wat de bezetters eisten.
De hooggeplaatste wetenschapper sprak over “genocidaal geweld”, maar nuanceerde dat daarna. De schade werd niet verhaald op de daders, maar het collegegeld van de UvA ging omhoog: de studenten betaalden mee. Zoals columnist Geerten Waling schreef: Verbeek toonde “geen ruggengraat” toen zijn universiteit voor miljoenen werd gesloopt.
Volgens het reglement van de KNAW wordt de president voor drie jaar benoemd en fungeert hij als vertegenwoordiger van de academie. Gegeven het feit dat de KNAW zelf adviezen uitbrengt over academische vrijheid, campusveiligheid en open debat, zou je mogen verwachten dat de selectie prioriteit geeft aan kandidaten die op die terreinen onbesproken zijn. In plaats daarvan werd, in de nasleep van het KNAW-rapport “Academische vrijheid in Nederland: reactie op actuele bedreigingen” (mei 2025), Peter-Paul Verbeek benoemd – iemand die als rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam herhaaldelijk onder vuur lag vanwege de manier waarop de universiteit omging met campusprotesten en de balans tussen open debat en veiligheid.
Paal en perk
Dit is geen toeval. Het is het Nederlandse academische netwerk: ex-rectoren worden minister, rectoren die faalden worden KNAW-president, en iedereen houdt elkaar de hand boven het hoofd. Het rapport Gevangen in Vrijheden van de Taskforce Antisemitismebestrijding (februari 2026) concludeert keihard: universiteitsbestuurders hebben “moeite om paal en perk te stellen” aan onveiligheid en intimidatie. Dat leidt tot machteloosheid, vooral bij Joodse studenten. De minister citeert het rapport braaf, maar lost niets op. Ze verwijst naar monitors, naar WetenschapVeilig, naar “verwachte adviezen in de zomer”. Allesbehalve zelf verantwoordelijkheid nemen.
Het hoger onderwijs heeft één kerntaak: waarheidsvinding, onpartijdige kennisontwikkeling en de vorming van kritische denkers. Universiteiten zijn geen politiek strijdperk waar bestuurders eenzijdig partijdig activisme aanmoedigen. Toch deed minister Letschert tijdens het debat over hoger onderwijs precies dat. Zij verklaarde: “Dat op het moment dat je pro-Palestijnse demonstraties zou toestaan, en dat mag, ik denk dat ik ook heel vaak trots ben geweest op studenten die zich uiten ook als het gaat over wat zij in het Midden-Oosten aanschouwen.”
Terwijl Joodse studenten op dezelfde campussen uit angst stoppen met studeren of de campus mijden, wordt één kant van het conflict vaak actief getolereerd of gesteund, terwijl de andere kant regelmatig wordt genegeerd of onveilig gemaakt. Sprekers zoals Rawan Osman en Shabbos Kestenbaum zagen hun lezing aan de Universiteit Maastricht verstoord of afgelast worden vanwege veiligheidsoverwegingen of protesten, terwijl pro-Palestina-acties en sprekers vaak wel doorgang vonden. Zo wordt de universiteit geen vrijplaats voor wetenschap, maar een echokamer voor activisme.
Verantwoordelijkheid nemen, zou betekenen: toegeven dat de UM een pro-Palestina-groep een vast kantoortje geef terwijl Joodse studenten uit angst stoppen met studeren. Dat Verbeek de UvA liet veranderen in een bezettingszone. Dat de top van het hoger onderwijs sinds 7 oktober 2023 collectief tekortschoot. De slager keurt zijn eigen vlees en verklaart het “vers en verantwoord”. Kort daarna krijgt hij de sleutel van de slagerij.
Parlementaire enquête
Het wordt tijd dat de Tweede Kamer hier een einde aan maakt. Geen blind vertrouwen meer in adviezen die straks door Verbeek worden uitgedragen. Geen “vertrouwen” in universiteiten die zichzelf beoordelen – en al helemaal niet in een minister die tot februari 2026 zelf de hoogste baas was van een van die universiteiten. Wat nodig is: een parlementaire enquête naar belangenverstrengeling tussen OCW, universiteiten en KNAW, inclusief toetsing aan de gedragscode integriteit bewindspersonen. Het is tijd voor onafhankelijke commissies met leden van buiten het circuit. Bestuurders die grenzen stellen in plaats van dialoog te voeren met gemaskerde extremisten.
Zolang de slager zijn eigen vlees blijft keuren - en kort daarna de slagerij overneemt - blijft de Nederlandse wetenschap oneetbaar voor iedereen die écht onafhankelijk durft te denken. Noem voorgaande gerust een opinie. Maar volgens mij is het momenteel de realiteit.
Feike Otto van der Zee, oud-student Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam