De recente brief (zie hier beneden) van minister Rianne Letschert over antisemitisme en culturele boycots is een opmerkelijk document. Herhaaldelijk benadrukt zij dat antisemitisme geen plaats heeft in het Nederlandse culturele leven, dat Joodse kunstenaars vrij moeten kunnen optreden en dat discriminatie onaanvaardbaar is. De brief onderstreept het belang van artistieke vrijheid en de bestaande juridische waarborgen. De toon is zorgvuldig, beheerst en geruststellend. Toch blijft na lezing een fundamentele vraag onbeantwoord: welk gedrag baart de minister precies zorgen?
Dat klinkt misschien vreemd. De brief gaat immers over antisemitisme. Maar juist daarin schuilt het probleem. Op vier pagina’s worden principes uiteengezet zonder dat helder wordt gemaakt op welke concrete praktijken die principes betrekking hebben. Het parlementaire debat dat aanleiding gaf tot deze brief ontstond niet uit een theoretische discussie over grondrechten of constitutionele verhoudingen. Het werd gevoed door controverses rond de uitsluiting van Israëlische en Joodse kunstenaars, culturele samenwerkingen en instellingen. De zorgen waren niet abstract, maar concreet. Ze betroffen beslissingen die door publiek gefinancierde organisaties werden genomen.
Toch blijft onduidelijk hoe de minister dergelijke situaties beoordeelt.
Kan een publiek gefinancierde culturele instelling samenwerking met alle Israëlische culturele instellingen weigeren?
Kan een instelling Israëlische artiesten systematisch weren?
Kan zij kunstenaars uitsluiten vanwege hun Israëlische nationaliteit, terwijl zij stelt dat haar bezwaar uitsluitend politiek van aard is?
Kan samenwerking worden geweigerd met kunstenaars omdat zij zichzelf als zionist identificeren?
Kunnen verwachte protesten of veiligheidsrisico’s een reden zijn om optredens van Joodse of Israëlische kunstenaars te annuleren?
En wanneer verandert anti-Israëlische uitsluiting in discriminatie?
Dit zijn geen randvragen. Het zijn juist de vragen die centraal staan in het huidige debat. Kunstenaars, culturele instellingen, journalisten en beleidsmakers worstelen ermee. Toch worden ze in de brief nauwelijks besproken. In plaats daarvan verschuift de aandacht geleidelijk naar andere onderwerpen. Een discussie over uitsluiting van personen verandert in een discussie over landen. Die discussie wordt vervolgens een debat over artistieke vrijheid, subsidieverhoudingen, rechterlijke toetsing en constitutionele beperkingen. Allemaal relevante thema’s, maar geen van alle beantwoordt de centrale vraag.
Een van de meest opvallende kenmerken van de brief is dat veel ruimte wordt besteed aan de complexiteit van overheidsingrijpen, terwijl relatief weinig aandacht uitgaat naar de gedragingen die aanleiding geven tot de zorg zelf. Dat is niet zozeer een juridische als wel een analytische omissie.
Wanneer antisemitisme in de culturele sector ernstig genoeg is om ministeriële aandacht te verdienen, zou het immers mogelijk moeten zijn om de praktijken te benoemen die deze aandacht noodzakelijk maken. Toch blijft het probleem grotendeels ongedefinieerd. De brief veroordeelt antisemitisme zonder de hedendaagse verschijningsvormen ervan te specificeren. Zij bevestigt de noodzaak van bescherming zonder duidelijk te maken wanneer die bescherming in het geding is.
Daardoor ontstaat een merkwaardige paradox. De minister stelt herhaaldelijk dat Joodse kunstenaars bescherming verdienen, maar legt niet uit welke handelingen van instellingen ontoelaatbaar zijn. Zij veroordeelt discriminatie, maar verduidelijkt niet wanneer uitsluiting die zich presenteert als politieke stellingname discriminerend wordt. Tegelijkertijd verwijst zij naar bestaande wettelijke waarborgen zonder serieus in te gaan op de mogelijkheid dat juist de praktische werking van die waarborgen onderwerp van de controverse is.
Dat is relevant omdat hedendaagse uitsluiting zich zelden openlijk manifesteert. Instellingen verklaren doorgaans niet dat Joden of Israëli’s ongewenst zijn. Uitsluiting wordt eerder verpakt in de taal van politiek engagement, ethiek, geweten, artistieke autonomie of institutionele waarden. Juist daardoor wordt de grens tussen kritiek op een staat en uitsluiting van personen steeds moeilijker te trekken.
Een serieuze analyse zou deze ambiguïteit rechtstreeks adresseren. Deze brief doet dat niet. Het resultaat is dat instellingen wel algemene principes krijgen aangereikt, maar weinig concrete normen.
Daarmee ontstaat precies de onzekerheid die het document had moeten wegnemen. Een culturele instelling leert dat antisemitisme onacceptabel is, dat discriminatie verboden is en dat artistieke vrijheid bescherming verdient. Wat zij niet leert, is of de praktijken die aanleiding gaven tot de maatschappelijke en politieke discussie door de minister als strijdig met die principes worden beschouwd.
En juist daar ligt de kern van het probleem.
De waarde van een beleidsdocument wordt uiteindelijk niet bepaald door de verhevenheid van de principes die het formuleert, maar door de mate waarin het duidelijk maakt hoe die principes richting moeten geven aan concreet handelen.
Op dat punt laat de brief een opvallende leemte achter. De belangrijkste vraag blijft onbeantwoord:
Wat zou een publiek gefinancierde culturele instelling moeten doen voordat de minister concludeert dat anti-Israëlische uitsluiting de grens naar discriminatie heeft overschreden?
Zolang die vraag onbeantwoord blijft, zal het debat blijven draaien om abstracties, terwijl de concrete controverses die eraan ten grondslag liggen onverminderd voortduren.
De brief maakt overtuigend duidelijk dat antisemitisme onaanvaardbaar is. Wat hij niet duidelijk maakt, is hoe antisemitisme moet worden herkend wanneer het zich manifesteert in precies die vormen die aanleiding waren voor de discussie waarover de brief zegt te gaan.