Europa’s Joden zijn niet veilig, kopte de Neue Zürcher Zeitung (NZZ) eind juli 2026. De realiteit, droevig én beschamend genoeg. De aanvullende woorden in deze krantenkop zijn even veelzeggend, ze weerspiegelen een harde werkelijkheid:

“De nieuwe vrijheid heet bescherming in plaats van vrijheid.”

De auteur van het NZZ-artikel over de precaire situatie van de Joodse diaspora in Europa is redacteur Richard C. Schneider. Hij houdt de internationale reputatie van het Zwitserse dagblad hoog door afgewogen, uitstekende bijdragen over de binnen- en buitenlandse politiek van de Joodse staat.

Schneider begint zijn commentaar met een melding die eigenlijk heel Europa had moeten schokken. Het betreft de evacuatie van rond driehonderd mensen in Sarcelles, een voorstad van Parijs. Die evacuatie vloeide weer voort uit de vondst van een verdachte auto in de buurt van een synagoge.

In de auto bevond zich “een lang militair wapen”. Rechercheurs gingen van een voorbereide aanslag uit. Uiteindelijk liep alles goed af. Binnen luttele uren verdween het bericht uit het nieuws.

“Vandaag zorgt zo’n bericht nauwelijks nog voor irritatie. Er is iets bijna ongemerkt verschoven. Het antisemitisme is vandaag met grote intensiteit terug. Maar is het ook al zo dat Europa gewend is geraakt aan de omstandigheden waaronder Joods leven intussen moet plaatsvinden?”

Een kardinale vraag!

Schneider onderstreept die vraag door een alledaagse scène in hedendaagse Europese metropolen: wie vandaag door Parijs, Brussel, Londen of Berlijn wandelt, neemt de politieauto’s voor synagogen vaak nauwelijks nog waar.

Gewapend veiligheidspersoneel, toegangsbeperkingen en veiligheidssluizen behoren allang tot het stadsbeeld. Voor de meesten maken ze deel uit van de stedelijke inventaris.

Exact hier begint het eigenlijke probleem, stelt de redacteur. Een noodtoestand wordt niet meer als een uitzondering beschouwd. Zeker, het zou verkeerd zijn om te beweren dat Europa niets doet tegen de gevaren van aanslagen, tegen antisemitisme.

De inspanningen zijn evident. En zonder deze prijzenswaardige inzet zou Joods leven in veel Europese landen vandaag met grote waarschijnlijkheid nog sterker zijn bedreigd, betoogt Schneider.

Desalniettemin blijft er een onaangenaam gevoel hangen vanwege een paradoxale situatie, vervolgt hij.

“De veiligheidsmaatregelen functioneren, maar worden precies daarom nauwelijks nog waargenomen.”

De indruk ontstaat dat het probleem onder controle is. “Daadwerkelijk wordt echter slechts zijn zichtbare uitwerking gemanaged.” De haat zelf verdwijnt immers daarmee niet.

“Europese democratieën falen wanneer het om de terugkeer naar normaliteit gaat.”

Nogmaals: wat heet normaliteit? Het antwoord van Schneider:

“Wanneer de aanwezigheid van gewapende politieagenten voor een godshuis als een duidelijk teken zou worden opgevat dat er in de samenleving iets niet in orde is.”

En passant gebeurt de gewenning aan deze situatie zachtjes. Wat gisteren nog schokte, is morgen reeds vanzelfsprekend.

“De eerste politiewagen voor een synagoge zorgde voor alertheid. De honderdste wordt nog nauwelijks waargenomen.”

Een psychologisch mechanisme in vele crises. Mensen kunnen nu eenmaal niet permanent in een alarmtoestand leven. Ze ontwikkelen derhalve routines om ermee om te gaan.

Het gevolg is tweeledig, ziet de NZZ-redacteur: het maakt samenlevingen weerbaar én het gevaar besluipt ze dat de noodtoestand uiteindelijk geaccepteerd wordt.

Wel nauwelijks. Het zou vermoedelijk tot heftige discussies leiden tot wat in zo’n land principieel niet meer klopt.

“Bij synagoges schijnt deze vraag nauwelijks nog te worden gesteld.”

Toch wenst Richard Schneider dat niet toe te schrijven aan de onverschilligheid van de maatschappelijke meerderheid. Zie de solidariteitsuitingen en politieke verklaringen na elke aanslag. Zie het oprechte engagement van velen tegen antisemitisme.

“Het zou unfair zijn dat niet te vermelden.”

Echter, er is een onderscheid tussen solidariteit en maatschappelijk zelfonderzoek, vervolgt hij. Solidariteit is in dit geval een reactie op gebeurtenissen. Zelfonderzoek ofwel zelfbevraging gaat over de omstandigheden, de randvoorwaarden die bepaalde gebeurtenissen überhaupt pas mogelijk maken.

“Solidariteit wil troosten. Zelfbevraging stelt de eigen samenleving ter discussie.”

Juist deze stap blijft dikwijls uit, observeert Schneider. Het gevolg is dat er na antisemitische incidenten publiek meeleven is, waarna de ‘normaliteit’ terugkeert.

“Een normaliteit waarin de gevolgen van antisemitisme ‘heel normaal’ worden gemanaged.”

Schneider benoemt die inperking van de vrijheid voor Joden in Europa heel concreet: geen vrijheid om zich op een vanzelfsprekende vrije wijze in het publieke domein te bewegen.

“Wie zijn religieuze identiteit voortdurend onder bijzondere veiligheidsvoorwaarden beleven of zelfs verbergen moet, die leeft zelfs in een zogenoemde ‘vrije samenleving’ juist niet vrij. Deze onvrijheid is voor vele Europese Joden levensbepalend geworden.”

De meerderheid van de maatschappij begrijpt dat dikwijls niet. Gewoon omdat ze het zelf niet aan den lijve ervaart, verklaart de NZZ-redacteur.

“Dat is het fundamentele verschil tussen Joden en niet-Joden, na de massamoord van Hamas in Israël meer dan ooit. Sindsdien is het antisemitisme wereldwijd geëxplodeerd.”

“Juist daarin schuilt het eigenlijke gevaar. Niet alleen voor Joden, maar voor alle Europeanen.”