“Als Jodin voel ik me hier in de bunker onder beschieting veiliger dan in Berlijn open op straat.” Deze woorden komen van Sana Kisilis. Ze trok februari 2024 naar Israël (alija). De Jüdische Allgemeine interviewde Sana samen met drie andere Duits-Joods landverhuizers naar de Joodse staat (olim). Wat bewoog hen? Hoe kijken ze tegen het leven in Israël aan? Welk toekomstperspectief dichten zij de blijvers, de Joodse gemeenschap in Duitsland, toe?
Twee olim vestigden zich in het eerste decennium van deze eeuw in Israël. De andere twee kwamen respectievelijk in 2023 en 2024. De eersten ondervonden nogal problemen in de begintijd. Zo kwam Jenny Havemann uit Hamburg er te laat achter dat haar studieresultaten niet werden erkend in Israël. “Ik moest compleet opnieuw beginnen. Dat heeft me erg gefrustreerd.” En Joel Landshut kon na een paar jaar tot zijn schrik zijn Duitse pas niet meer verlengen. Enkele jaren daarna bleek dat echter weer mogelijk. Beiden hadden zich een betere informatievoorziening vooraf gewenst. Derde gespreksgenoot Joel Cohen had als ‘laatkomer’ in dit olim-gezelschap veel betere ervaringen: “Er is nu een nieuwe organisatie, Shivat Zion, die heel veel informatie en adviezen aan olim verstrekt. Zonder haar hulp zou ik van vele diensten, bestemd voor immigranten, zelfs niet geweten hebben.”
De motieven voor hun alija geven de vier olim duidelijk aan. Zo moet Jenny Havemann er niet aan denken onder welke omstandigheden haar kinderen in Duitsland naar school zouden gaan. Op een Joodse school onder permanente politiebewaking, op een ‘normale school’ onder het verbergen van hun Joodse identiteit. “Dat zou ik hun niet willen aandoen.”
Voor Joel Cohen stond al lang voor 7 oktober 2023 (bloedbad Hamas) zijn alija-besluit vast. Overal in de Europese diaspora kreeg het Joodse leven “iets van een getto”. Bovendien, zo voegt hij eraan toe, zal het Joodse leven zijns inziens in grote delen van Europa hoogstwaarschijnlijk verdwijnen. “Ook in Duitsland zullen de allermeeste gemeenten niet overleven. Daarover wordt niet veel gesproken, maar het is een feit. Dus heb ik bij mijzelf gedacht: Hoe eerder ik naar Israël ga, des te makkelijker zal het voor mij zijn daar te integreren.”
Sana Kisilis deelt de sombere prognose voor de toekomst van de Joodse gemeenschap in Duitsland. Alleen in de Joodse staat kan ze zijn wie ze is. Zonder zich voortdurend te moeten rechtvaardigen of te stellen. “Ik heb een samenleving nodig waarin ik serieus word genomen, waarin precies wordt begrepen wie mijn vijand is. In Duitsland had ik dat nooit.”
Op dit punt brengt de interviewer, redacteur Joshua Schultheis, in dat desalniettemin de meeste Joden in Duitsland tot nu toe niet naar Israël zijn getogen. Sterker nog, velen zijn actief in hun Joodse gemeenten en geloven aan een toekomst voor Joods leven “in dit land”. Jenny Havemann heeft daar alle waardering voor. Zij zette zich immers ook lange tijd daarvoor in. “We hebben een sterke Joodse gemeenschap in Duitsland nodig.” Toch deelt ze de diagnose dat de toekomst voor de Joodse gemeenten aldaar momenteel slecht oogt. Jenny stipt een simpele reden aan voor het standpunt van de blijvers: “Het leven is in Duitsland eenvoudiger en goedkoper. Het is heel zwaar in een ander land bij nul te beginnen.”
Exact op dat moment in het gesprek verwoordt kunstenaar Joel Landshut zijn alija-ervaring: “Het is als een sprong van een tienmeter hoge toren!” Sana Kisilis beaamt dat ten volle: “Het leven in Israël is hard.” Echter, wanneer je besluit tot alija werkelijk overeenkomstig je eigen waarden en identiteit is, ben je bereid dat op de koop toe te nemen en ook in staat moeilijke problemen de baas te worden, voegt ze daar direct aan toe. “Ik geloof dat hebben vele Joden in Duitsland nog niet begrepen.”
De vier olim merken allemaal dat na 7 oktober, met tastbaar toenemende Jodenhaat in Duitsland, onder de Joden daar meer over alija wordt gesproken, nagedacht. Sana komt naar eigen zeggen met een ietwat controversiële uitspraak: “Soms vrees ik dat de Joden in Duitsland dezelfde fout maken zoals al in de jaren dertig van de vorige eeuw. Men wil niet opgeven, wat men opgebouwd heeft, en wacht derhalve te lang af, totdat het te laat is. Hoe erg moet het antisemitisme nog worden voordat de Joden erkennen dat het beter is te gaan? Ik weet hoe pessimistisch dat klinkt, maar achteraf had men ook gewenst dat de Joden 90 jaar geleden pessimistischer waren geweest.”
Antisemitisme blijkt voor steeds meer Joden de drijfveer te zijn tot alija. Joel Landshut doet dat eigenlijk pijn aan het hart. Waarom? “Ik ben toentertijd vanwege mijn grote liefde voor Israël hierheen geëmigreerd.” Let wel, hij arriveerde in de Joodse staat toen deze tijdens de tweede intifada (begin 21e eeuw) bloedig werd geterroriseerd door zelfmoordaanslagen. Bij navraag van interviewer Joshua Schultheis of Joel niet meteen rechtsomkeert wilde maken naar Duitsland, luidt diens antwoord kort en krachtig: “Daar piekerde ik niet over.”
De olim verzwijgen intussen allerminst de grote binnenlandse problemen waarvoor Israël zich gesteld ziet: de duurte van levensonderhoud, de aanhoudende groei van de ultraorthodoxe gemeenschap, waarvan heel weinigen belasting betalen of in het leger dienen, de huidige regering, die volgens Jenny Havemann “een absolute catastrofe voor het land is”… Desalniettemin twijfelt Sana Kisilis er niet aan dat “wij elke crisis kunnen overwinnen”. Dat leert immers de geschiedenis telkens weer. “Tegen enorme tegenstand in en ondanks vele oorlogen heeft Israël zich tot een bloeiend land ontwikkeld.” Joel Landshut benadrukt daarbij de onderlinge solidariteit: “Zo groot de ontgoocheling over de politiek in Israël ook mag zijn, op de gemeenschap kan men zich in de regel verlaten.” En Sana Kisilis onderstreept de menselijke warmte in de Israëlische maatschappij. “Deze kleine momenten van alledag, waarin compleet vreemde mensen voor je aanvoelen als familie, zijn onbetaalbaar mooi.”
Geen enkele kritiek op de Israëlische samenleving? Natuurlijk niet! Als echte Duitse olim missen zij bijvoorbeeld manieren onder de Israëlische bevolking. Bijvoorbeeld dat onbehoorlijke voordringen in rijen bij winkels. “Leven we hier dan in de jungle?”, weet Sana. En dat geschreeuw naar elkaar in de publieke ruimte. Joel Landshut vat het perfect samen: “Een beetje Duitse beleefdheid zou mooi zijn.”
Bron: “Alija machen ist wie vom Zehnmeterturm springen”, interview Joshua